FRANTIŠEK ŠISTEK- NAŠA BRAĆA NA JUGU- Češke predstave o Crnoj Gori i Crnogorcima
9. travanj 2010.
ČEŠKI NARODNI DOM, ŠUBIĆEVA
20, ZAGREB- s početkom u 19,30h
Dr František Šístek (*1977) je
ekspert za modernu istoriju Crne Gore i drugih zemalja bivše
Jugoslavije zaposlen u Istorijskom institutu Akademije nauka Češke
Republike. Autor je prvog monografskog pregleda crnogorske istorije
na češkom jeziku ("Černá Hora", Praha: Libri, 2007). Knjiga "Naša
braća na jugu: češke predstave o Crnoj Gori i Crnogorcima"
predstavlja prerađenu i crnogorskom izdanju prilagođenu verziju
autorove doktorske disertacije, odbranjene na praškom Karlovom
univerzitetu 2007. godine.
Knjiga prati istorijski razvoj i
transformaciju percepcije i recepcije Crne Gore i Crnogoraca u
Češkoj - od prvih romantičnih pomena "malog plemena slovenskih
junaka" koje u vrletima iznad Jadrana vijekovima odoljeva i prkosi
osmanskoj hegemoniji, pa sve do obnavljanja crnogorske nezavisnosti
2006. godine, te refleksija o savremenoj Crnoj Gori kao turističkoj
destinaciji. Tematske odrednice knjige su pritom smještene u širi
južnoslovenski, balkanski i evropski istorijski i kulturni
kontekst.
U fokusu ove unikatne, nadahnute i
erudirane studije je razdoblje od polovine 19. vijeka do 1918, kad
se u češkoj književnosti, žurnalistici i slikarstvu Crnogorci i
Crna Gora često referiraju kao "naša braća na jugu" koju krase kako
čojstvo, junaštvo i tolerantnost, tako i visok stepen očuvanosti
izvorne kulture i drevnog patrijarhalnog načina života.
... Prve cjelovitije
informacije o Crnoj Gori i Crnogorcima češka patriotska elita
dobija 30-ih godina 19. vijeka. Slovenska ideologija je tada činila
integralni dio češkog nacionalnog diskursa i Crnogorci su zajedno s
ostalim Južnim Slovenima bili opažani, a predstave o njima
konstruisane u slavenofilskom kontekstu. S obzirom na dosta veliku
geografsku udaljenost, ograničene informacije i nedostatak
kontakata, Crna Gora je u mentalnoj mapi čeških patriota ispočetka
bila samo novi dio "slovenskog svijeta". Konkretnije predstave o
Crnogorcima su se razvijale postepeno tokom godina koje su
uslijedile. Pogled češkog društva 19. vijeka na Crnu Goru je
neodvojiv od slike Južnih Slovena i Balkana, ali istovremeno
se odlikovao kako specifičnim karakteristikama (onima koje su bile
svojstvene samo Crnogorcima), tako i simboličkom kumulacijom
značenja (Crnogorci kao arhetip Južnih Slovena)...
...Ako razmislimo u kakvoj poziciji su bili Česi i Crnogorci u
tadašnjoj Evropi onda nam se češko idealiziranje Crne Gore i ne
čini tako ekstravagantno. Češke zemlje su imale na mnogo višem
nivou infrastrukturu, privredu i kulturni život, dok je Crna Gora u
tom smislu predstavljala zaostalu periferiju Evrope. Sigurno je tu
činjenicu imao u vidu izdavač Národních Listů Julius Gregr, kad je
napao Holečekov procrnogorski entuzijazam tvrdeći da viša kultura
nikada ne može kao primjer uzeti nižu kulturu. Međutim, Crna Gora
koja je krajem 19. vijeka brojala oko dvije stotine hiljada
stanovnika bila je nezavisna država s vlastitom dinastijom i
vojskom i održavala je diplomatske odnose s velikim silama. Iz toga
je proizilazilo ono prirodno samopouzdanje stanovništva "slovenske
Sparte", koje su češki autori toliko isticali i koje je bilo u
velikom kontrastu sa osjećajem deficita sličnih osobina kod
pripadnika češkog naroda. Crnogorci su bili u Evropi i u
prekomorskim zemljama neuporedivo vidljiviji od Čeha, o čijem
postojanju se van granica Austro-Ugarske gotovo nije ni znalo.
Crnogorska politička nezavisnost koja im je omogućavala da odlučuju
o svim pitanjima nacionalnog života bez posrednika i vanjskih
ograničenja bila je isto tako u velikoj suprotnosti sa malim
uspjesima koje su na tom polju imali češki politički predstavnici.
Upravo ta njihova nezavisnost je u češkim očima bilo ono što je
vrijedno poštovanja, a u određenoj mjeri i zavisti, i upravo je ona
najviše uticala na formiranje pozitivnih predstava o njima.
Politička nezavisnost je s pravom bila viđena kao rezultat uporne i
junačke borbe za slobodu, i kao takva bila je čvrsto povezana s
kompleksom slika koje su u češkom društvu činile jezgro pozitivnih
stereotipa o Crnogorcima. U predstavama o Crnoj Gori uvijek je
značajnu ulogu imala ideja autentičnosti, neiskvarenosti i istine.
Ona se odnosila kako na ljudsku zajednicu (Holečekova "prašuma
ljudi"), tako i na raznoliku i naizgled očuvanu životnu sredinu.
Ideja o autentičnosti omogućavala je razvoj slovenofilskoga
diskursa o Crnogorcima kao nosiocima praslovenskih vrijednosti,
eventualno razvijanje analogija s grčkom antikom ili biblijskih
asocijacija... ...Crnogorci su simbolizovali mitski početak, davnu
prošlost Slovena, Evrope, pa i čovječanstva. Svaka nova generacija
čeških hodoljubaca glorifikovala je crnogorsku autentičnost i
neiskvarenost, iznoseći svoja strahovanja da će oni uskoro biti
oskrnavljeni. Te bojazni su se do njihovog ponovnog dolaska
djelimično i ostvarivale. Naravno, u isto vrijeme bi nove
generacije otkrivale svoju dotada djevičansku Crnu Goru, i krug bi
se ponovo zatvarao. Tendencije da se Crna Gora opiše kao "djevica
na pragu javne kuće" (opet Holeček), koju je nužno upoznati prije
nego što se nepovratno promijeni, predstavljaju možda jedini
elemenat nekadašnje slike te zemlje iz 19. vijeka koji se ponavlja
do danas (na primjer: "oaza" i "tajanstvena uspavana ljepotica koja
će ubrzo biti probuđena", iz reklamno-turističkih tekstova s
početka 21. vijeka). U glavnim crtama smo naznačili osnovne
elemente nastanka, sadržaja, funkcionisanja, razvoja i iščezavanja
"čeških" predstava o Crnoj Gori i Crnogorcima, koliko ih je bilo
moguće na osnovu višegodišnjih istraživanja i kritičkog
premišljanja rekonstruisati. Tema, naravno, inspiriše za dalja
istraživanja na ovom polju. S komparativnoga aspekta sigurno bi
imala smisao analiza slika drugih balkanskih zemalja i naroda, isto
kao i drugih evropskih zemalja, kao i tadašnji češki diskurs o
zemljama s drugih kontinenata, bilo da su Crnoj Gori geografski
bliske (bliskoistočni "Orijent") ili udaljenije (npr. "primitivne"
zajednice Latinske Amerike, subsaharske Afrike i sl). Budućim
diskusijama o nekim širim temama mogu doprinijeti i zaključci do
kojih se došlo u ovome radu. To se prije svega odnosi na
orijentalizam i poglede na islam, slovenofilsku ideologiju,
adoracije rusovskog "plemenitog divljaka" ili problema
modernizacije tradicionalnog
društva...
Iz zaključka knjige